Հայաստանի ժողովուրդը պիտի պաշտպանի նորընտիր իշխանութեանը

Մէկ անգամ եւս առիթ ունեցանք հանդիպել Իրան-Հայաստան բարեկամական միութեան վարիչ մարմնի անդամ եւ «Նոր հայեցակարգ» ռազմավարական ուսումնասիրութիւնների կենտրոնի տնօրէն՝ դոկտոր Միրղասեմ Մօմենիի հետ եւ զրուցել Հայաստանեան մի շարք խնդիրների շուրջ, որը կը ներկայացւի ստորեւ:

Արթին Առաքելեան

Հ: Պարօն Մօմենի ինչպէ՞ս էք գնահատում հայաստանի ներքաղաքական իրավիճակը, նախագահական ընտրութիւններից յետոյ:

Պ: Այն ինչ, որ պարզ է իւրաքանչիւր ընտրութիւն ի վերջոյ ունենում է միայն մէկ յաղթական կողմ, որը շահում է քւէների մեծամասնութիւնը ու պարտւող կողմեր, որ իրենց չի յաջողւում շահել բաւարար քւէներ. Սա ընտրութիւնների բնական իրավիճակն է: Որոշ երկրներում գործող կուսկցութիւնները ընտրութիւններից յետոյ ընդունում են յայտարարւած պատկերը բայց եւ որոշ երկրներում էլ պարտւող կողմերը զանազան խախտումներ զեկուցելով, բողոքում են վերջնական արդիւնքների դեմ, որը կամ լաւագոյն պարագային բողոքը հետապնդւում է դատական ատեանների միջոցով եւ կամ այդ բողոքները ստանում են զանազան ցոյցերի կարգավիճակ, որի արդիւնքում նաեւ չի բացառւում անկարգապահ արարքները: Բայց այն ինչ, որ ներկայում կարեւոր է, այն է, որ Պր. Սարգսեանը մի ընտրութեան հետեւանքով, որը նաեւ հաստատւել է միջազգային զանազան դիտորդների կողմից, ընտրւել է որպէս երկրի նախագահ: Իրականութեան մէջ կարելի է ասել, որ հիշեալ բողիքի ցոյցերը ժամանակաւոր ցոյցեր էին, որը կազմակերպւել էին ընդդիմադիր հոսանքների կողմից նոր ընտրւած իշխանութիւններից աւելի մեծ իրաւունքներ ու արտօնութիւններ իրենց օգտին խլելու նպատակով:
Ինչպէս որ գիտենք բոլոր դեմոկրատ երկրներում էլ նմանօրինակ քաշքշուկներ առաջանում են, բայց երբ արդիւնքների ճշգրտութիւնը ապացուցւում են ու բոլոր դիտորդները, թէ տեղական եւ թէ միջազգային, հաստատում են դրանք, բոլոր կողմերը փորձում են անցնել աշխատանքի, իրենց լուման ներդնելով երկրի զարգացման գործընթացում, ի շահ ազգաին շահերին ու նպատակներին: Այդ ձեւը չի բացառւում նաեւ Հայաստանում: Հայաստանի ժողովուրդը պիտի պաշտպանի նորընտիր իշխանութեանը եւ փորձի հնարաւորինս հանդարտ պահել երկրի ներքաղաքական իրավիճակը, նկատի ունենալով, որ հայաստանն այսօր գտնւում է ոչ պատերազմ-ոչ խաղաղութիւն կարգավիճակում եւ ներքին անկայունթիւնը շահագործութեան առիթ կը տայ դրսի ուժերին հայաստանը ճնշելու եւ հարւածելու ուղղութեամբ, որը նաեւ շահաւետ չէ հայաստանի ժողովրդի համար:

Հ: Ադրբեջանը շարունակում է մերժել ղարաբաղի հետ ուղղակի բանակցութիւնները եւ մերթ ընդ մերթ ռազմաշունչ յայտարարութիւններ է կատարում, ղարաբաղը յետ գրաւելու ուղղութեամբ: Արդեօ՞ք ներկայ պայմաններում պատերազմի վերսկսման հաւանականութիւն նկատում էք:

Պ: Պիտի ասեմ, որ Ադրբեջանի կողմից ղարաբաղի նկատմամբ ռազմաշունչ յայտարարութիւններն աւելի քաղաքական-կուսակցական եւ աւելի ճիշտ ընտրական յայտարարութիւնների բնոյթ ունեն եւ չեն համապատասխանում իրականութեան հետ: Ներկայ իրավիճակում ոչ Ադրբեջանի իշխանութիւնը պատերազմի հնարաւորութիւնն ունի եւ ոչ էլ ադրբեջանցիներն ու միջազգային հանրութիւնը նմանօրինակ ցանկութիւններ ունեն եւ ինչպէս, որ նախորդ հարցազրոյցում ասացի ղարաբաղի հիմնական հարցը բանակցութիւնն է, այն էլ ուղղակի եւ ոչ միջնորդների միջոցով, որը տարածաշրջանում հետապնդում են իրենց շահերը: Հայաստանի եւ Ադրբեջանի իշխանութիւններն ու ժողովուրդները չպիտի յոյս դնեն դրսի ուժերի վրայ, այլ ուղղակի բանակցութիւնների միջոցով, ի վերջոյ պիտի կարողանան լուծել ղարաբաղի հակամարտութիւնը:

Հ: Դրանով հանդերձ, որ Հայաստանը ՀԱՊԿ-ի անդամ է ու Իրանի եւ Ռուսաստանի ռազմավարական դաշնակիցը կովկասի տարածաշրջանում, ինչպէ՞ս էք գնահատում Հայաստան-ՆԱՏՕ համագործակցութիւնները:

Պ: Ինչպէս, որ գիտեք, այսօր ԱՊՀ-ի զանազան երկրներ համագործակցում են ՆԱՏՕ-ի հետ եւ մի քանիսը՝ ինչպէս Ադրբեջանը, Վրաստանը եւ Ուկրայնիան ցանկանում են անդամակցել այդ պայմանագրին: Բայց իրականութեամն մէջ մենք պիտի տարածաշրջանի անվտանգութեան կառուցւացծը նկատի ունենանք: Ես չեմ կարծում, որ Հայաստանի անդամակցութիւնը ՆԱՏՕ-ին, հաշտ լինի տարածաշրջանի անվտանգութեան կառուցւածքի հետ: Նաեւ պիտի աւելացնեմ, որ ՆԱՏՕ-ի պայմանագրի կանօնների համաձայն, պատերազմական կարգավիճակ ունեցող որեւէ երկիր չի կարող անդամակցել ՆԱՏՕ-ին եւ որովհետեւ Հայաստանն ու Ադրբեջանը դեռ խաղաղութեան պայմանագիր չեն կնքել միմեանց հետ չեն կարող անդամակցել սոյն պակմանագրին: Հայաստան-ՆԱՏՕ համագործակցութիւնների ներկայ մակարդակը կարծում եմ թէ ընդունելի լինի բոլորի համար: Հայաստանը այդ միջոցով իր հարաբերութիւնները բարեկամական մակարդակում կը պահի նաեւ Արեւմուտքի հետ:

Հ: ԱՄՆ էներգետիկայի նախարարութեան Ազգային վերականգնողական էներգետիկայի կենտրոնի գլխաւոր խորհրդական՝ Գնել Դուրեանը «ԵՈՒՊ»-ի հետ ունեցած իր հարցազրոյցի ընթացքում, անդրադառնալով Իրանի ատոմական խնդրին, յայտարարել է թէ իրանը մտադիր է ատոմակայանի կարիքներից աւելին, զտել ուռանը որի արդիւնքում հնարաւորութիւն կունենայ ստեղծել ատոմական զէնք: ԱՄՆ դա համարում է որպէս սպառնալիք: Արդեօք մի երկրի մտահոգութիւնները, որը ատոմական զէնքերի ամէնահարուստ պահեստներն ունի, իրական են թէ լոկ պատրւագ է ատոմական էներգիայի գիտութեանը ձկտող երկրներին, այս պարագային իրանին ճնշելու համար:

Պ: Իրանը Իսլամական յեղափոխութիւնից յետոյ բազմաթիւ գիտութիւնների ոլորտներում կարեւոր առաջադիմութիւններ ու զարգացումներ է ձեռք բերել, որոնցից ամէնակարեւորը կարելի է նշել ատոմական էներգիայի գիտութիւնը: Դժբախտաբար այսօր գերուժերը այնպէս են նախապատրաստել միջազգային հանրութեան միտքը, թէ ատոմական էներգիայի մասին խօսելիս անմիջամէս ատոմական ռումբ են մտաբերում: Բայց պիտի ասեմ, որ որեւէ երկրի համար ատոմական էներգիայի գիտութիւնը հատկանշւում է որպէս գիտութիւնների գագաթնակետ: Եթէ ատոմական էներգիայի գիտութիւնը համարենք 100% , դրա 10%-ը միայն զինւորական գործածութիւն ունի եւ մնացեալ 90%-ը օգտագործւում է խաղաղասիրական ոլորտներում, ինչպիսին են բժշկութիւն, հողամշակութիւն, ֆիզիկա, քիմիա, ճարտարարւեստ եւ այլն: Այո ԱՄՆ-ն մտահոգութիւն է յայտնում իրանի ատոմական ձեռքբերումների համար, բայց նաեւ պիտի իրանի իրավիճակը նկատի ունենայ: Իրանը հասկայածաւալ եւ զարգացող երկիր է, որը իր կարիքները հոգալու համար խիստ կարիք ունի արդի գիտութիւններին: Իրանը իր զարգացման գործընթացում չի կարող նաւթից կախւած մնայ:
Բայց եթէ Գնել Դուրեանը մտահոգւած է իրանով, իրեն պիտի ասեմ թէ Իսրայէլը որը NPT-ի (ատոմական զէնքերի տարածման դեմ պայմանագիր) անդամ չէ եւ չի յարգում ԱԷԿ-ի պայմանները, մօտ 300 ատոմական մարտագլխիկ ունի: Նա թող մտահոգւի Իսրայէլով եւ ոչ իրանով, որը թէ ԱԷԿ-ի անդամ է եւ թէ NPT-ի բոլոր պայմանները գործադրող: Այսօր բազմաթիւ երկրներ ատոմական էներգիայի գիտութիւններն ունենալով ատոմական զէնք ստեղծելու հնարաւորութիւն ունեն, արդեօք կարելի է մի երկրի, լոկ ատոմական գիտութիւններ ձեռք բերելու դրդապատճառով մեղադրել ատոմական զէնք ստեղծելու մեղադրանքով: Դժբախտաբար մենք հանդիպում ենք ԱՄՆ-ի եւ Եւրոպայի զանազան գիտնականների, որը տրամաբանական ու գիտական մտածելակերպի փոխարէն միայն քաղաքական ակնոցով են դիտում իրականութիւնը եւ իրանի ատոմական խնդիրը նաեւ գիտական խնդիր է եւ ոչ քաղաքական: Այս բոլորից անկախ, այսօրւայ աշխարհում ատոմական ռումբը ոչ մի դերակատարութիւն չունի քաղաքական հաշւարկներում: Սառը պատերազմի օրերին մենք տեսանք, որ ԱՄՆ եւ ԽՄ մօտ 3000 ատոմական ռումբ ունենալով հանդերձ, դրանք չօգդագործեցին միմեանց դեմ:
Պիտի աւելացնեմ նաեւ, որ ԱԷԿ-ի կանօնագրի 4-րդ կէտի համաձայն ատոմական էներգիայի գիտութիւններից օգդագործելը բոլոր երկրների իրաւունքն է համարւում եւ այդ գիտութիւններին ձեռք ձգաց երկրները այդ գիտութեանը ձգտող երկրներին պարտաւոր են օգնել: Արդեօք հնարաւոր է աշխարհը խտրականութեամբ ղեկավարել, այսինքն մի քանի երկրներ վայելեն ատոմական գիտութիւնը եւ միւս երկրները կախւած մնան նրանից: Սրա իմաստը խտրականութիւն է, որը դատապարտելի է բոլորի կողմից:

Հ: Պրն. Դուրեանն իր հարցազրոյցի ընթացքում յայտարարում է թէ «Մեծամօրի ատոմակայանի գործունեութեան դադարեցումը Հայաստանում կարող է ստեղծել էներգետիկ ճգնաժամ, ինչը հնարաւոր է կանխել միայն ջրածնի կիրառմամբ»: Ձեր կարծիքով այսօրւայ միջազգային մակարդակում առկայ էներգիայի լուրջ տագնապներով, հնարաւո՞ր է մի երկրի կարիքները հոգալ միայն ջրածնի եւ կամ այլ վերականգնողական էներգիաների միջոցով:

Պ: Ես չգիտեմ թէ պրն. Դուրեանը ինչքանով է ուսումնասիրել հայաստանի կարողութիւններն ու հնարաւորութիւնները: Հայաստանը իր տարածքով համարւում է մի փոքր բայց զարգացող տնտեսութիւն ունեցող երկիր, որը եւ զուրկ է նաւթի ու գազի բնական աղբիւրներից: Դրան պիտի աւելացնել այն իրականութիւնը, որ երկրի երկու սահմանները փակ են եւ բնականաբար Կասպից ծովի նաւթին ձեռնահասութիւն չունի: Գալով վերականգնողական էներգիաների հարցին պիտի ասել թէ անձնապէս թերահաւատ եմ թէ իրոք հայաստանը կարող է ջրածնի միջոցով ապահովել իր էնրգիայի բոլոր կարիքները: Այս բոլորից անկախ, Հայաստանը մի անկախ երկիր է եւ անկախութիւնը միայն քաղաքական անկախութեամբ չի բնորոշւում այլ կարեւոր դերակատարութիւն ունի նաեւ տնտեսական անկախութիւնը: Հայաստանի հանրապետութիւնը տարիների փորձառութիւն ունի ատոմական էներգիայի արտադրութեան, արտածման եւ օգտագործման գործում: Իմ կարծիքիվ ներկայում հնարաւոր է բարենորոգել Մեծամօրի ատոմակայանը եւ կամ միջազգային ֆինասաւորումներով, կառուցել մի նոր եւ արդի ատոմակայան: Հայաստանը փոքր երկիր է եւ եթէ չյաջողի էներգիայի որլորտում անկախութիւն ունենալ, միշտ կախւած պիտի լինի այլ երկրնըրին եւ արդիւնքում կը դառնայ այդ երկրների գերին:
Ատոմական էներգիայի գիտութիւններով օժդւածութիւնը կարելի է համարել մի երկրի զարգացման կարեւոր ազդակներից մէկը եւ եթէ հայաստանը ձգտում է հասնել ազատ, անկախ եւ զարգացած տնտեսութեանը ուրեմն պիտի խիստ կարեւորութիւն դարձնի ատոմական էներգիայի գիտութեանը, որովհետեւ այսօր ճարտարագիտութեան բոլոր ասպարէզները խիստ կարիք ունեն էլեկտրականութեանը եւ այդ կարեւոր կարիքը հոգալու համար հնարաւոր չի ապաւինել միայն ջրածնին եւ այլ ուրիշ վերականգնողական էներգիաներին:

Հ: Հայաստանում նոր ատոմակայանի կառուցման հարցում մի տեսակետ գոյութիւն ունի որը ասում է թէ հնարաւոր է հայաստանում կառուցել մի նոր ատոմակայան կոմպլեմենտար սկզբունքով, այսինքն, վառելանիւթը ստանալ Ռուսաստանից, տեխնոլոգիան Ֆրանսիայից եւ ֆինանսը ԱՄՆ-ից: Ձեր կարծիքով նմանօրինակ նախագիծը նպատակահարմա՞ր է:

Պ: Այսօրւայ իրականութեան մէջ ԱՄՆ, Եւրոպան եւ Ռուսաստանը զանազան այլ հարցերում իրար հետ տարակարծութիւն ունեն, ուրեմն ինչպէ՞ս հնարաւոր է այդ երեքի հետ համարգործակցել մի ընդհանուր նախագծի շուրջ եւ հասնել դրական արդիւնքների. Լաւագոյն դէպքում դառնալու է Իրանի Բուշեհրի ատոմակայանի նման: Եթէ նոր ատոմակայանի կառուցման կարիքները հոգալու նպատակով դիմեն երեք տարակարծիք երկրների, որը բոլորս գիտենք թէ նրանք մեր տարածաշրջանում իրարամերժ շահեր են հետապնդում, արդիւնքում հայաստանը կախւած կը մնայ ոչ թէ մէկ այլ երեք երկրից: Պատկերացրեք թէ ինչ իրավիճակ է առաջանալու: Այո, այդ երկրները ատոմական գիտութիւններ ունեն եւ կարող են ցանկացած երկրի օգնել այդ ուղղութեամբ, բայց վերոյիշեան նախագծով նրանք փորձում են զանազան ճնշամիջոցներ ձեռք բերել հայաստանում, որը իմ կարծիքով դա լիովին իրենց օգտին է եւ հայաստանի ժողովրդի վնասին:
Այդ նախագիծը կարող է թղթի վրայ շատ հետաքրքիր լինել բայց տրամաբանական եւ իրատեսական առումով, ինչպէս պատմական փորձն է ապացուցել, հնարաւոր չէ իրագործել դա:

Հ: Այս խնդրում Իրանը ի՞նչ ձեւերով կարող է օժանդակել Հայաստանին:

Պ: Իրանը յայտարարել է թէ ձեռք է բերել ատոմական գիտութիւններ եւ պատրաստ է այդ գիտութիւնները խաղաղասիրական աշխատանքների նպատակով փոխանցել այլ երկրներին: Նախագահ Ահմադինեջադը բազմիցս յայտարարել է թէ «իրանը ատոմական գիտութիւնների ոլորտում պատրաստ է օժանդակել իր բոլոր հարեւններին», այդ հարեւնների շարքում է նաեւ Հայաստանը, որը նաեւ տարածաշրջանում համարւում է իրանի ռազմավարական կարեւոր դաշնակիցներից մէկը: Իրանի համար մեծ ուրախութիւն եւ հպարտանք է, որ հնարաւորութիւն ունի իր խաղաղասիրական ատոմական էներգիայի գիտութեամբ օժանդակել հարեւան երկրներին:

Նաւթը եւ ԱՄՆ-ի ապագան

ԱՐԹԻՆ ԱՌԱՔԵԼԵԱՆ

«Ինչ տեսակ նախագուշակութիւններ, որ նաւթի ապագայի համար տեղի ունենան, մի հարց պարզ է բոլորին, որ այլեւս աւարտւել է էժան նաւթի ժամանակաշրջանը»: Սա «Շորան» նաւթային ընկերութեան գործադիր վարիչ Դէյւիդ Օրայլիի խօսքերն են:
ԱՄՆ-ում 200 միլիոն ինքնաշարժ օրական կուլ են տալիս 9,3 միլիոն տակառ նաւթ: Ընդհանուր նաւթի սպառումը մէկ օրւայ մէջ ամբողջ աշխարհում կազմում է 85 միլիոն տակառ, որի 21 միլիոնը սպառւում է միայն ԱՄՆ-ում: Մէկ խօսքով՝ ամբողջ աշխարհի սպառւած նաւթի 10 %-ը միայն կլլում են ամերիկացիների ինքնաշարժները: «Նաւթի գագաթնակէտ» տեսութիւնը մեզ ասում է, որ նաւթի արտահանումը մի որոշակի կէտում սկսւելու է նւազել: Բազմաթիւ գիտնականներ համոզւած են, որ աշխարհը այլեւս անցել է այդ որոշակի կէտից:
Ուրեմն՝ կարելի է ենթադրել, թէ դեռ 40 տարի նաւթի աւարտին ժամանակ կայ, եւ մինչեւ այդ թւականը վստահ՝ գտնւելու է մի նոր այլընտրանք: Բայց, այդպէս չէ: Այստեղ կը փորձեմ մի օրինակով ապացուցել դա. ինչպէս գիտէք, մարդու մարմնի 70%-ը կազմւած է ջրից: Պարզ ասած՝ մի 90 կգ. քաշ ունեցող անհատի մարմնի 60 կգ.-ը կազմւած է ջրից: Արդեօք ենթադրում էք՝ եթէ այդ անհատը պէտք է ջրի պակասից մահանայ, պէտք է 60 կգ. ջուր կորցնի իր մարմնից: Ո՛չ. միայն 5 կգ. ջրի կորուստը իւրաքանչիւր անհատի մահւան պատճառ կը դառնայ: Արեւմուտքի տնտեսութեան խոցելիութիւնն ու դիւրաբեկութիւնն էլ ճիշտ այդպէս է: Ընդհանուր պահանջարկից միայն 10-15 տոկոս պակասութիւնը այդ երկրներին մատնելու է տնտեսական ու հասարակական լուրջ ճգնաժամի:
1973 թւականի նաւթային ցնցման հետեւանքով, որը առաջացաւ Սաուդական Արաբիայի ու Քուվէյթի նաւթի արտահանման 5%-ի նւազումով ու նաւթային ընկերութիւնների միջամտութեամբ, նաւթի գները չորս անգամ բարձրացան: Բայց, խնդիրն այն է, որ յիշեալ ցնցումը շինծու էր ու ժամանակաւոր եւ հետեւանք էր 70-ականների քաղաքական ցնցումների (արաբ-իսրայէլական պատերազմ եւ Իրանի Իսլամական յեղափոխութիւն): Բայց, ներկայ ժամանակաշրջանի նաւթային ցնցումը միջազգային առաջարկ եւ պահանջարկի հետեւանքով է, մնայուն եւ շարունակական:
Երբեմն ժողովուրդը մտածում է՝ եթէ նաւթի գները սղաճ արձանագրեն, ծայրայեղ պարագայում բոլորը կօգտւեն ոչ-նաւթային ինքնաշարժներից: Բայց, նաւթի դերակատարութիւնը վեր է այս բոլորից: Արդի սննդական ճարտարարւեստի արտադրման ամէն քայլափոխին նաւթը կենսական դերակատարութիւն ունի: Ամէն մէկ կալորի սնունդի համար, որ օգտագործւում է ժողովրդի կողմից, 10 կալորի ընդյատակեայ վառելանիւթ է ծախսւում: Ըստ ԱՄՆ-ի հողամշակութային նախարարութեան տւեալների՝ իւրաքանչիւր ամերիկացի մէկ տարւայ ընթացքում իր սնունդը ապահովելու նպատակով՝ օգտագործում է 1500 լիտր նաւթ եւ ընդյատակեայ այլ վառելանիւթեր: Ուրեմն՝ ամերիկացիները տարեկան 500 միլիարդ լիտր վառելանիւթ միայն ծախսում են սննդամթերքի ձեռքբերման համար: Ընդհանուր առմամբ՝ մօտաւորապէս բոլոր արտադրողական ճարտարարւեստը, փոխադրամիջոցները եւ հողամշակութիւնը կախում ունեն նաւթից եւ ինչպէս մեծ թւով տնտեսագէտներ համոզւած են, «դրամը» մի խորհրդանիշ է, որի իմաստը նաւթի փոխադրումն է մի ձեռքից միւսը:
Նաւթի ապագայի մասին կարելի է երկար խօսել, բայց կը նախընտրեմ ձեզ ծանօթացնել ԱՄՆ-ի կոնգրեսի անդամ գիտնական Ռասկօ Բարթլետի խօսքերին: Նա ասում է. «Աշխարհի բոլոր նաւթային տնտեսած պահեստները կազմում են 1000 միլիարդ տակառ: Այս պաշարը մէկ ակնթարթում մեծ է թւում, բայց նկատի ունենալով միջազգային սպառման ծաւալը, որը օրական 83.5 միլիոն տակառ է, այն կարծիքի ենք, թէ միայն 40 տարւայ համար նաւթ գոյութիւն ունի: 1960-ից մինչեւ 1980 թւականները նաւթի արտահանման ծաւալը գերակշռում էր դրա սպառման ծաւալին: Բայց, 1982-ից յետոյ նաւթի սպառման ծաւալը գերակշռեց դրա արտահանմանը եւ դա շարունակւել է մինչ այսօր: Այսօր մենք ամէն 6 տակառ նաւթի սպառման դիմաց միայն մէկ տակառ ենք արտահանում: Մենք դէպի ո՞ւր ենք գնում»:
Մաթ Սաւինարը, որ այս ուղղութեամբ ծաւալուն ուսումնասիրութիւններ է կատարել, յայտարարում է, թէ «Շուտով այս քաղաքակրթութիւնը, որին ծանօթ ենք, հասնելու է իր աւարտին»: Սա կրօնական կամ աղանդաւորական նախատեսութիւն չէ, այլ բարձրաստիճան գիտնականների եզրակացութիւնն է: Նրանց համոզմամբ՝ «ԱՄՆ-ն ծաւալուն պարտքեր ունի, որը պիտի վճարի եւ այդ բոլորը պայմանաւորւած է տնտեսական աճով: Բայց, ԱՄՆ-ի տնտեսութեան գրեթէ բոլոր ոլորտները կախում ունեն նաւթից»:
Իրականութիւնն այն է, որ այլընտրանքային վառելանիւթի մասին ուսումնասիրութիւնները հիմնական են համարւում, բայց պիտի նկատի ունենալ, որ մինչեւ այդ ուսումնասիրութիւնների աւարտը՝ նաւթի արտահանման աչքառու նւազումը, ինչպէս որ Մաթ Սաւինարն է յայտարարել, ձեւափոխւելու է ներկայ քաղաքակրթութիւնը:
Նաւթի աւարտով ամերիկացիների սանձարձակ տեղափոխումները, որոնք գլխաւորաբար կատարւում են օդանաւերի միջոցով, հասնելու են իրենց աւարտին եւ կամ նւազագոյնի են իջնելու: Ատոմական արեգակնային, հողմային ու բիոդիզել էներգիաները անկարող են ԱՄՆ-ի տուրիստական ճարտարագիտութիւնը ողջ պահել: ԱՄՆ-ում ժողովուրդը շարունակելու է ապրել, բայց կենսաձեւը այլ կերպ է լինելու: Այլեւս օդանաւով տեղափոխութիւնը դառնալու է սահմանափակ անհատների կեանքի զարդարանքն ու շքեղութիւնը: Դրա հետեւանքով՝ ԱՄՆ-ի տնտեսութիւնը զրկւելու է տարեկան աւելի քան 600 միլիարդ դոլար եկամտից: ԱՄՆ-ի ժողովրդի զւարճանքն ու հանգստութեան ձեւերը այլեւս լասվեգասեան աննպատակ մսխումներ չեն լինելու: Տեղափոխութիւնը սահմանափակելով՝ զարգանալու է ապակենտրոն հողամշակութիւնը (այսօր ԱՄՆ-ում իւրաքանչիւր սննդամթերք միջին հաշւով 2500 կմ. ճամբայ է կտրում՝ մինչեւ սպառողի ձեռքն է հասնում): Այդ ձեւափոխութեան ընթացքում ժողովուրդը պարտադրաբար աւելի փոքր համայնքներում եւ քոլոնիներում կը համախմբւեն եւ առհասարակ «մարդը» սպառողական կենսաձեւի անվերջ փնտրտուքից յոգնած՝ հանդարտւելու է:
Այստեղ փորձեցի խօսել ու նաեւ տրամաբանել, թէ ինչպէս է լինելու ԱՄՆ-ի որպէս սպառողականութեան գագաթում գտնւող երկրի ապագան նաւթի լիակատար սպառումից յետոյ, բայց չպիտի մոռանալ ու անտեսել այն իրականութիւնը, որ ԱՄՆ-ն իր բոլոր տնտեսական ճգնաժամերին յաղթելու նպատակով՝ դիմել է պատերազմի եւ առհասարակ պատերազմը ԱՄՆ-ի տնտեսութեան միւս երեսն է: Բայց, նաեւ չպէտք է մոռանալ, որ պատերազմն էլ շարունակելու համար՝ կարիք է մեծածաւալ դրամագլխի, որին տնտեսական աճի անկումով՝ այլեւս հնարաւոր չի լինի դիմել:

Հանդարտ յեղափոխութիւն

Մարելո՞ւ է «Արդարութիւն եւ զարգացում» կուսակցութեան լոյսը

ԱՐԹԻՆ ԱՌԱՔԵԼԵԱՆ

Մարտի 31-ին Թուրքիայի Սահմանադրական դատարանն ընդունեց քննարկել գլխաւոր դատախազի կողմից իշխող կուսակցութեան՝ «Արդարութիւն եւ զարգացում»-ի աշխատանքների դէմ մղւած հայցագիրը:
«Արդարութիւն եւ զարգացում» կուսակցութիւնը մեղադրւում է իր կրօնական թեքումների պատճառով, որը ուղղակի հակասում է Թուրքիայի աշխարհական եւ ոչ-կրօնական հիմունքներին: Պիտի աւելացնել, որ սոյն դատարանը միաժամանակ օրակարգ է դարձրել նաեւ երկրի նախագահ Աբդուլլահ Գիւլին վերագրւած յանցանքների հարցը:
Ճիշտ է, որ Սահմանադրական դատարանի որոշումը սոսկ վերաքննութեան նպատակով է առնւած, եւ «Արդարութիւն եւ զարգացում» կուսակցութիւնը պաշտպանւելու հնարաւորութիւն ունի, բայց այդ հայցագրի լոկ քննութիւնն էլ բաւական է, որ պատճառ դառնայ Թուրքիայում պայմանների փոփոխութեանը: «Արդարութիւն եւ զարգացում» կուսակցութիւնը կազմալուծելու համար Սահմանադրական դատարանի վերջնական դատավճիռը կարելի է ձգձգել մինչեւ վեց ամիս:
Թուրքիայի գլխաւոր դատախազ Աբդուլռահման Եալչին Քայան իր հայցագրում պահանջել է, որ հինգ տարւայ համար «Արդարութիւն եւ զարգացում» կուսակցութեան 71 բարձրաստիճան անհատներին, որոնց մէջ ներառւած են նաեւ վարչապետ Էրդողանն ու նախագահ Գիւլը, զրկել բոլոր քաղաքական աշխատանքներից ու պաշտօններից: Նախապէս յայտարարւել էր, որ եթէ Սահմանադրական դատարանը այդ հայցագիրը քննարկելու որոշում ընդունի, «Արդարութիւն եւ զարգացում» կուսակցութիւնը հնարաւորութիւն կունենայ մինչեւ մէկ ամիս դատարանին ներկայացնել իր պաշտպանական գրութիւնը:
Թուրքիայի սահմանադրական դատարանի որոշումը միջազգային շրջանակների խիստ հակազդեցութեան պատճառ դարձաւ: Եւրոմիութիւնը զգուշացրեց, որ այդ հայցագրի քննարկումը կարող է բացասական ազդեցութիւն թողնել Թուրքիայի Եւրոմիութեանն անդամակցելու գործընթացի վրայ: Այդ ուղղութեամբ Եւրոյանձնաժողովը իր հաղորդագրութեամբ յայտարարեց, թէ «Արդարութիւն եւ զարգացում» կուսակցութեան կազմալուծելու համար ոչ մի պատճառ գոյութիւն չունի: Յանձնաժողովը իր հաղորդագրութեան շարունակութեան մէջ աւելացրեց, թէ ընդհանրապէս որեւէ քաղաքական կուսակցութեան կազմալուծման գործընթացը մի երկարատեւ գործընթաց է, որը պիտի կատարւի զանազան արգելափակումներից յետոյ: Մի քաղաքական կուսակցութեան կազմալուծումը միայն այն պահին արդարացի կը լինի, երբ տւեալ կուսակցութիւնը բրտութեան կողմնակից է եւ կամ Սահմանադրութեանը յաղթելու նպատակով բրտութիւնը որպէս քաղաքական միջոց է օգտագործում, որոնցից ոչ մէկը չի նկատւել «Արդարութիւն եւ զարգացում» կուսակցութեան պարագայում:
Այս ուղղութեամբ «Հիւրրիէթ» օրաթերթի վերլուծաբանը Թուրքիան բաժանելով երկու մասի՝ լայիքների ու «Արդարութիւն եւ զարգացում» կուսակցութեան կողմնակիցների, գրում է, թէ երկու կողմը մտել են մի պայքարի մէջ, որի ընթացքում պայքարում են յանուն ժողովրդավարութեան, եւ միակ տարբերութիւնը, որ նրանց միջեւ գոյութիւն ունի, դա ժողովրդավարութեան տարբեր ու մասամբ իրարամերժ բացատրութիւնն է: Նա Թուրքիայի ապագան երեք իրավիճակով է նախատեսում, եւ շարունակութեան մէջ գրում է՝ կամ պայքարող կողմերից մէկը յաղթելու է միւսին, կամ երկու կողմը մի ընդհանուր եզրի են հասնելու եւ կամ մի ոչ-ժողովրդավարական ուժ այդ պայքարը աւարտին հասցնելու համար՝ ասպարէզ է իջնելու: Թուրքիայի ապագան եւ նամանաւանդ Եւրոմիութեանն անդամակցելու գործընթացը պայմանաւորւած է այդ պայքարի աւարտով:
«Արդարութիւն եւ զարգացում» կուսակցութիւնը, որ յաջողել էր 2007-ի յուլիսի 22-ին երկար պայքարից յետոյ ձեռք բերել խորհրդարանի մեծամասնութիւնը եւ միայնակ ուժով կառավարութիւն կազմել, այժմ կազմալուծման սեմին է: Բնական է, որ նմանօրինակ դէպքը խեղաթիւրելու է Թուրքիայի միջազգային տիպարը:
Թուրքիայի վարչապետ ու «Արդարութիւն եւ զարգացում» կուսակցութեան ղեկավար Ռեջեբ Թայիբ Էրդողանը երկրորդ անգամ է, ինչ մատնւել է քաղաքական լուրջ ճգնաժամի: Նա առաջին անգամ 1997-ի Նեջմէդդին Էրբաքանի ղեկավարած «Բարօրութիւն» կուսակցութեան կողմից նշանակւեց Ստամբուլի քաղաքապետ: Նրանով հանդերձ, որ «Բարօրութիւն» կուսակցութիւնը վայելում էր Թուրքիայի ժողովրդի մեծամասնութեան հովանաւորութիւնը, բայց իր իսլամական թեքումների պատճառով՝ կազմալուծւեց:
Էրդողանը, որ «Բարօրութիւն» կուսակցութեան բարձրաստիճան անհատներից էր, բազմաթիւ դասախօսութիւններ կազմակերպեց, որոնցից մէկի ընթացքում արտասանեց մի բանաստեղծութիւն եւ դատապարտւեց 10-ամսեայ ազատազրկման: Նա 1999-ի մարտից մինչեւ յուլիս ամիսները միայն անցկացրեց բանտում:
Սա վարչապետ Էրդողանի համար համարւում է որպէս քաղաքական առաջին ճգնաժամը, որը աւարտւեց իր օգտին, եւ նա «Բարօրութիւն» կուսակցութեան աւերակների վրայ հիմնեց «Արդարութիւն եւ զարգացում» կուսակցութիւնը:
Այժմ վարչապետ Էրդողանը երկրորդ անգամ մատնւել է քաղաքական լուրջ ճգնաժամի, որի ընթացքում ըստ քաղաքական վերլուծաբանների՝ աւարտւելու է միայն Թուրքիայի վնասին:
«Արդարութիւն եւ զարգացում» կուսակցութեան լուծարումը կարող է մէկ անգամ եւս աւարտւել Էրդողանի օգտին եւ ինչպէս «Բարօրութիւն» կուսակցութեան մնացորդները հիմք դրեցին «Արդարութիւն եւ զարգացում» կուսակցութեանը, որը աւելի հզօր դիրքերով քաղաքական ասպարէզ իջաւ, «Արդարութիւն եւ զարգացում» կուսակցութեան լուծարումը նաեւ կարող է աւարտւել մի նոր, բայց նոյն գաղափարախօսութեամբ օժտւած կուսակցութեան կազմաւորմամբ, որը, բնականաբար, ժողովրդի աւելի մեծ զանգւածի հովանաւորութիւնը վայելելով՝ քաղաքական դաշտ է իջնելու:
Այս իրավիճակը նորութիւն չէ Թուրքիայի համար: Երբ Թուրքիան փորձել է մօտենալ ժողովրդավարական կարգերի, հակաժողովրդավարական եւ ազգայնամոլական ուժերի միջոցով մի կերպ մատնւել է ճգնաժամի: Լայիք եւ ազգայնամոլ հոսանքները այն ժամանակ են յաջողել Թուրքիայում, երբ Եւրոպայի ու ԱՄՆ-ի եւ մասամբ Թուրքիայի ժողովրդի հովանաւորութիւնն են վայելել, այն, ինչ, որ այս անգամ չի պատահել իրենց:
Ուրեմն՝ այս պայքարի աւարտը տեսնելու համար՝ պիտի սպասել Թուրքիայի Սահմանադրական դատարանի վերջնական դատավճռին:

Անթեղւած կրակը թէժանում է

ԱՐԹԻՆ ԱՌԱՔԵԼԵԱՆ

Իրանի տնտեսութեան նախարարութիւնը ամիսներ առաջ յայտարարել էր, որ Իրանի նաւթային բորսան իր աշխատանքն սկսելու է այս տարւայ փետրւարի 1-11-ը, բայց, ըստ երեւոյթին, համացանցի գծերի խանգարումների պատճառով՝ չիրագործւեց դա: Երկու տարի առաջ երբ Իրանի նաւթային բորսայի ստեղծման շշուկները տարածւեցին, բոլոր վերլուծաբանները սկսեցին խօսել դոլարի արժեզրկման մասին, որի գլխաւոր դրդապատճառը, ըստ իրենց, հէնց Իրանի նաւթային բորսան էր: Մենք այդ մասին անդրադարձել ենք «Ալիք դիպլոմատիկ»-ի 2006-ի յունիսի 27-ի համարի «Իրան-ԱՄՆ երկկողմ բանակցութիւնը այլընտրանք չունի» յօդւածում, երբ դեռ նոր էին տարածւել Իրանի նաւթային բորսայի ստեղծման շշուկները, եւ այսօր երկու տարի անց, երբ այդ բորսայի ստեղծման նախագիծը հասել է իր աւարտին, կը փորձենք վերլուծել Իրանի նաւթային բորսայի շահարկութեան հետեւանքները՝ միջազգային յարաբերութեան՝ ընդհանրապէս եւ Իրան-ԱՄՆ յարաբերութեան՝ մասնաւորապէս ոլորտներում:Նրանց համար, ովքեր հետեւում են նաւթային միջազգային առեւտրին, ծանօթ է Քրիս Քուք անունը: Նա վեց տարի ղեկավարել է «International petroleum exchange» նաւթային ընկերութիւնը եւ դեռ կարեւոր ներկայութիւն ունի այսօրւայ միջազգային նաւթի շուկայում:Քրիս Քուքը նաեւ ճանաչւած է որպէս Իրանի նաւթային բորսայի գլխաւոր նախաձեռնողն ու ծրագրաւորողը: Նրա եւ Իրանի իշխանութեան յարաբերութիւնները այն ժամանակ սերտացան, երբ նա 2001-ին խիստ քննադատեց միջազգային ներդրող բանկերի աւերիչ միջամտութիւնները եւ յայտարարեց, որ միջազգային շուկայում այդ բանկերի ոչ-բարոյական միջամտութիւններն աւարտւում են նաւթ արտահանող եւ նաւթ սպառող երկրների վնասին: Ըստ իր ասութեան՝ «ես մի ընկեր ունէի, որը ծանօթ էր Իրանի Կենտրոնական բանկի տնօրէնի (Մոհսէն Նուրբախշ) հետ, եւ նրա առաջարկով էր, որ ես 2001-ի յունիսին մի նամակով ակնարկեցի նաւթային շուկայի անարդար ընթացքին, շուկայում միջամտող ու վերահսկող խմբակցութիւնների աւերիչ աշխատանքներին եւ դրա պատճառով արտահանող եւ սպառող երկրների կրած վնասների ծաւալներին: Այդ նամակով ես առաջարկեցի Միջին Արեւելքում ստեղծել էներգիայի բորսա: Իրանի նաւթային բորսան այդ նամակի հետեւանքն է»:

Քրիս Քուքը «Վիմփոլ» կոնսերցիումի անդամ է, որը Իրանի իշխանութեան հետ մէկտեղ՝ համագործակցում է նաւթային բորսայի նախագծում:Քրիս Քուքը, իր հարցազրոյցներից մէկի ընթացքում, անդրադառնալով Իրանի նաւթային բորսային, յայտարարեց՝ «շատերը համոզւած են, որ Իրանի նաւթային բորսան միայն ստեղծւում է ԱՄՆ-ի դոլարին հարւածելու նպատակով, բայց պիտի ասեմ, թէ առաջին իսկ օրւանից նմանօրինակ տրամաբանութիւն գոյութիւն չի ունեցել: Թոյլ տւէք եւրոյի իրավիճակը քննարկել: Նաւթային շուկայի մեծ պահանջարկի պատճառով՝ եթէ փորձենք նաւթի ամբողջ առեւտուրը եւրոյով կատարել, դա հնարաւոր չէ, որովհետեւ միջազգային շուկայում բաւարար եւրօ գոյութիւն չունի: Այդ դժւարութեանը յաղթելու համար՝ Եւրոպայի Կենտրոնական բանկը կը պարտադրւի հսկայածաւալ եւրօ տպագրել, եւ հսկայածաւալ եւրոյի տպագրութիւնը միջազգային ոլորտում ենթադրւելու է Եւրոպայի կողմից ԱՄՆ-ի դէմ յայտարարւած տնտեսական պատերազմ: Ես նմանօրինակ իրավիճակի առաջացումը հաւանական չեմ գտնում»: Նա համոզւած է, որ Իրանի բորսայի առեւտրի համար պէտք է նոր միջոց եւ դրամական նոր համակարգ ստեղծել:

Իրանի նաւթային բորսայի ստեղծման տրամաբանութիւնը շատ պարզ է. պէտք է նաւթային շուկան զերծ պահել միջնորդներից եւ այն խմբակցութիւններից, որոնք իրենց նիւթական անսահման հնարաւորութիւններով առաջացնում են ռիսկային առեւտուր եւ այդ միջոցով նաւթային շուկան իրենց հսկողութեան տակ են առնում: Իրանի նաւթային բորսայում գնողն ու վաճառողը, առանց միջնորդների ներկայութեան, համակարգչից համակարգիչ առեւտուր են անելու:

Այդ առեւտրի գործընթացին վերահսկելու է «վճարման հսկողութեան» մի յատուկ համակարգ:Բոլորին պարզ է, որ նաւթային բորսաներում աշխատող միջնորդները սովորական անհատներ չեն, որոնք վաճառողի եւ գնորդի միջեւ միջնորդելով՝ մի որոշ տոկոս են ստանում: Միջնորդները ներդրող ընկերութիւնների հսկայածաւալ դրամագլխի օգնութեամբ կազմակերպում են ռիսկային առեւտուր: Նրանք նաւթի սպառող չեն եւ միայն ստորագրում են նաւթային խոշոր պայմանագրեր ու այդ միջոցով շուկայում ստեղծում են կեղծ պահանջարկ: Երբ այդ կեղծ պահանջարկի պատճառով՝ նաւթի գները սղաճ են արձանագրում, նրանք իրենց պատկանող պայմանագրերը վաճառում են ցանկացող ընկերութիւններին եւ այդ միջոցով մեծ օգուտներ են շահում:Քրիս Քուքի համոզմամբ՝ նաւթը կենսական խիստ կարեւորութիւն ունի եւ չպէտք է սահմանափակ անհատների ձեռքի խաղալիքը դառնալով՝ վտանգւի ժողովուրդների կեանքը:Սա Իրանի նաւթային բորսայի յատկանշական կէտերից է: Իրանի նաւթային բորսան այնպէս է ծրագրաւորւել, որ միայն վաճառորդներին ու գնորդներին է առեւտրի հնարաւորութիւն տալիս՝ միջնորդների բացակայութեամբ: Ներկայում միայն երկու կենտրոնում՝ Լոնդոնում ու Նիւ Եօրքում է նաւթային բորսա աշխատում եւ Իրանի նաւթային բորսան, որ աշխատելու է Իրանի հարաւում գտնւող Քիշ կղզում, այն էլ նոր ոճով, համարւելու է Լոնդոնի ու Նիւ Եօրքի նաւթային շուկաների գլխաւոր, եւ ինչու չէ նաեւ՝ ամենակարեւոր մրցակիցը:Քրիս Քուքի ասութեամբ՝ Իրանի նաւթային բորսայում ներկայ են լինելու Ռուսաստանը եւ Նորւեգիան, որոնք համարւում են նաւթ արտահանող կարեւոր երկրներ:Այս բոլորից յետոյ այն կարեւոր բաժինը, որ ցանկանում եմ ձեր ուշադրութեանը յանձնել, հետեւեալն է, որ Քրիս Քուքը մի լրագրողի հարցին, թէ Իրանի նաւթային բորսայի աշխատանքի պատճառով շրջանառութիւնից դուրս մնացած ամերիկեան նաւթադոլարները ինչ ազդեցութիւն են թողնելու ԱՄՆ-ի տնտեսութեան եւ առհասարակ դոլարի գերակայութեան վրայ, երկար լռութիւնից յետոյ պատասխանեց. «Սա սխալ մեկնաբանութիւն է, թէ եթէ Իրանի նաւթային բորսան աշխատի այլ դրամական համակարգով եւ ոչ՝ դոլարով, կը վնասւի է ԱՄՆ-ի տնտեսութիւնը: Էներգիայի առեւտուրը, միջազգային առեւտուրի մի փոքր բաժինն է կազմում: Օրինակի համար՝ ԱՄՆ-ի ու Չինաստանի միջեւ կատարւած առեւտուրների պատճառով՝ դոլարի շրջանառութեան ծաւալը համեմատելի չէ նաւթային առեւտուրներից գոյացած գումարների ծաւալի հետ: Ուրեմն՝ ես համոզւած չեմ, որ Իրանի նաւթային բորսայի ոչ-դոլարային առեւտրի ծաւալը խանգարի ԱՄՆ-ի տնտեսութեանը: Մի խօսքով՝ Իրանի նաւթային բորսայի առեւտրի ծաւալը այնքան չի լինելու, որ պատճառ դառնայ, որ Չինաստանը մի օր հրաժարւի դոլարով առեւտուր կատարելուց»:

Ինչպէս տեսնում ենք, Քրիս Քուքը փորձում է համոզել, որ Իրանի նաւթային բորսան չի խոչընդոտելու ԱՄՆ-ի դոլարի գերակայութիւնը եւ, ինչպէս յօդւածի սկզբում նշեցինք, նա համոզւած է, որ եւրոյի քանակի սահմանափակ լինելու պատճառով՝ շատ էլ դիւրին չէ միայն եւրոյով առեւտուրը: Կարեւոր բաժինն այն է, որ Քրիս Քուքի բոլոր յայտարարութիւնները մի կերպ հակասում են իրար: Նա մի հարցազրոյցում յայտարարել է, թէ միջազգային շուկայում բաւարար քանակութեամբ եւրօ գոյութիւն չունի, որ Իրանի նաւթային բորսան իր ամբողջ առեւտուրը դրանով կատարի եւ մի այլ տեղ յայտարարել է, թէ էներգիայի առեւտուրը, միջազգային առեւտրի չնչին բաժինն է կազմում: Այս երկու յայտարարութիւններով պարզւում են հակասութիւնները. ա) Եթէ էներգիայի առեւտուրը միջազգային առեւտրի չնչին բաժինն է կազմում, եւ այդ յայտարարութեան համաձայն ենթադրւում է, թէ Իրանի նաւթային բորսայի առեւտրի մակարդակը միջազգային առեւտրի շատ աւելի չնչին բաժինն է կազմելու. ուրեմն՝ ինչո՞ւ եւրօն չի կարող բաւարարել այդ բորսայի բոլոր առեւտուրները:բ) Ըստ Քուքի՝ եթէ Իրանը մերժի դոլարով առեւտուր կատարել եւ միջազգային շուկայում էլ բաւարար քանակութեամբ եւրօ գոյութիւն չունենայ, ուրեմն՝ Իրանի նաւթային բորսան բոլորի կողմից ընդունւած ի՞նչ դրամական համակարգով է ուզում կատարել իր առեւտուրը: գ) Քրիս Քուքի ասութեամբ՝ Իրանի նաւթային բորսան չի վտանգելու ԱՄՆ դոլարի գերակայութիւնը, որովհետեւ առհասարակ էներգիայի առեւտուրը միջազգային առեւտրի մի չնչին բաժինն է կազմում: Բայց, տւեալներն այլ բան են փաստում: Ըստ Առեւտրի համաշխարհային կազմակերպութեան տւեալների՝ 2004-ին էներգիայի առեւտուրը կազմել է 993 միլիարդ դոլար, որի դիմաց նոյն տարում կատարւած ապրանքային առեւտուրը միայն 497 միլիարդ դոլար է եղել: Այսօր էներգիայի առեւտուրը հասել է տարեկան շուրջ 3 տրիլիոն (3 հազար միլիարդ) դոլարի, որի հետ ապրանքային առեւտուրը համեմատւել անգամ չի կարող: Ուրեմն՝ Քուքի ապացոյցները, որ Իրանի նաւթային բորսան չի վտանգելու դոլարի գերակայութիւնը, հիմնովին սխալ են: Այս բոլորը տեսնելով՝ պիտի եզրակացնել, որ Իրանի նաւթային բորսայի շահարկումով՝ արժեզրկւելու է ԱՄՆ-ի դոլարը: Նաեւ՝ Լոնդոնի ու Նիւ Եօրքի նաւթային առեւտրի կենտրոնները կորցնելու են իրենց հսկողութիւնը եւ վտանգւելու են միջնորդական ընկերութիւնների, ներդրող բանկերի ու նաւթային վերազգային ընկերութիւնների շահերը, եւ դոլարը զրկւելու է 1970-ից մինչ այսօր ունեցած գերակշռութիւնը: Դոլարի գերակշռութեան աւարտով՝ նաեւ աւարտւելու է ԱՄՆ-ի քաղաքական գերակշռութիւնը: Եթէ միջազգային շուկան իր էներգիայի կարիքը հոգալու համար՝ դոլարի կարիքը չզգայ, ուրեմն՝ նաեւ տրամաբանական չէ, որ Կենտրոնական բանկերը իրենց դրամական պաշարները դոլարով պահեն: ԱՄՆ-ի համար, որ 1980-ից մինչ այսօր համարեա իր բոլոր կարիքները արտերկրի շուկաներից է հոգացել, դոլարի արժեզրկութիւնը հաւասար է աղէտի:Ուրեմն՝ Իրանի նաւթային շուկայի շահարկութեան յանձնւելով՝ մեծ, յստակ եւ կտրուկ փոփոխութիւնների ականատես ենք լինելու: Պաշտօնական տեղեկութիւնների համաձայն՝ Ռուսաստանի կառավարութիւնը յայտարարել է, որ ցանկանում է իր էներգիան վաճառել ռուբլով: Արդեօք Իրա՞նը եւս միանալու է Ռուսաստանին՝ ԱՄՆ-ի տնտեսական հեգեմոնիան ոչնչացնելու համար թէ ԱՄՆ-ը յաջողելու է մէկ անգամ եւս խոյս տալ իրեն սպառնացող վտանգից:

Քարոզչութեան հոգեբանութիւնը՝ ԱՄՆ-ի նախագահական ընտրութիւններում

ԱՐԹԻՆ ԱՌԱՔԵԼԵԱՆ

Վերջին 50 տարւայ ընթացքում միայն երկու դեմոկրատ նախագահներ են յայտնւել ԱՄՆ-ում. առաջինը՝ Ջիմի Քարթերը եւ երկրորդը՝ Բիլ Քլինթոնը: Այդ երկուսից էլ միայն մէկը՝ Բիլ Քլինթոնը, յաջողեց երկրորդ շրջանի համար կրկին նախագահ ընտրւել: Յիշեալ ժամանակաշրջանում, ի բաց առեալ երեք նախագահական շրջանի, բոլոր նախագահները եղել են հանրապետական եւ այդ ընթացքում միայն մէկը՝ Ջորջ Բուշ հայրը, մէկ շրջան նախագահեց ԱՄՆ-ում:

Զանազան ուսումնասիրութիւնների համաձայն՝ այդ իրականութեան գլխաւոր դրդապատճառը ԱՄՆ-ի գլխաւոր երկու կուսակցութիւնների՝ Հանրապետական ու Դեմոկրատ, կիրառած քարոզչութեան ձեւերն է: Հանրապետական կուսակցութեան ստրատեգիստները Ռիչարդ Նիքսոնի յաղթանակից յետոյ համոզւեցին, որ նախագահական ընտրապայքարը այն ժամանակ յաջողութեան կը յանգի, երբ քարոզչութեան թիրախը դառնայ ոչ թէ ժողովրդի տրամաբանութիւնը, այլ՝ զգացումները:Տնտեսագէտ Ռիչարդ Վիրտլինը, որ 1980-1984 թւականներին Ռոնալդ Ռէյգանի նախընտրական շտաբի քարոզչական բաժնի պատասխանատուն էր, երկար ուսումնասիրութիւններից յետոյ այն եզրակացութեան հասաւ, որ ընտրազանգւածը ընտրութիւնների ընթացքում չի առաջնորդւում իր տրամաբանութեամբ ու բանականութեամբ, այլ՝ հակառակը՝ առաջնորդւում է իր զգացումների համաձայն:

Նա իր ուսումնասիրութիւնների ընթացքում յայտնաբերեց, որ ժողովուրդը քաշւեց դէպի Ռէյգան, որովհետեւ նա խօսում էր «արժէքներ»-ի առաջնահերթութեան մասին: Այդ օրերում ժողովուրդը շատ կարեւորութիւն չէր տալիս այն խնդրին, թէ Ռէյգանի որոշ տեսակէտները հակասում են իր տեսակէտներին, որովհետեւ Ռէյգանը ընտրազանգւածի սրտերն էր թիրախ դարձրել եւ ոչ թէ՝ ուղեղները:Վերջին կէս դարի ընթացքում ընտրւած երկու դեմոկրատ նախագահները նոյնպէս ժողովրդի զգացումների մէջ թափանցելով էր, որ յաջողութեան հասան: Քարթերը «Կառավարութեան հանդէպ ժողովրդի կորած հաւատքի վերադարձը» լոզունգով (ըստ իրեն՝ ժողովրդի հաւատքը կառավարութեան հանդէպ կորել էր Վաթըրգէյթի դէպքից յետոյ) եւ Բիլ Քլինթոնը «յոյս»-ի ու «ամերիկեան երազանք»-ի վերածնունդի լոզունգներով շահեցին ժողովրդի վստահութիւնը:

Բայց Քարթերից ու Քլինթոնից բացի՝ Դեմոկրատ կուսակցութեան կողմից նախագահի թեկնածու ընտրւած այլ անհատները թւերին ու տւեալներին հիմնւելով էր, որ խօսում էին ժողովրդի հետ՝ ենթադրելով, թէ ժողովուրդը իրենց տրամաբանական տւեալները լսելուց յետոյ՝ քւէարկելու է ի շահ իրենց: Պարտութիւնների շարունակականութիւնը երբեք պատճառ չդարձաւ, որ ԱՄՆ-ի Դեմոկրատ կուսակցութիւնը հրաժարւի «տրամաբանական» լինելուց եւ այդ իսկ պատճառով՝ վերջին կէս դարի ընթացքում կայացած նախագահական ընտրութիւնների 3/4-ը յանձնեց Հանրապետական կուսակցութեանը: Որպէս օրինակ՝ կարելի է նշել 2000 թւականի Ջորջ Բուշ կրտսեր եւ Ալ Գորի հեռուստաբանավէճը, որի ընթացքում երբ Ալ Գորը փորձում էր թւերով ու տւեալներով ապացուցել իր խօսքերի ճշմարտացիութիւնը, Բուշը հեգնանքով նրան անւանեց հաշւամեքենայի գիւտարարը: Այդ պիտակով թէ՛ փլուզւեցին Ալ Գորի պատրաստած ապացոյցները, եւ թէ՛ Բուշը ժողովրդին անուղղակի յայտարարեց, որ Ալ Գորի խօսքերը այնքան բարդ են, որ ո՛չ ես եմ ըմբռնում եւ ո՛չ էլ՝ դուք: Հանրապետականները այն, ինչ որ անգլիացի փիլիսոփայ Դէյւիդ Հիւմը երեք դար առաջ յայտնաբերել էր, լաւագոյն ձեւով գործադրեցին. դա Հիւմի յայտնի խօսքն է՝ «Բանականութիւնը զգացումների գերին է եւ ոչ՝ հակառակը»: Բազմաթիւ նեարդաբաններ երկրորդելով Հիւմին՝ յայտարարում են՝ որքան մի պատգամի տրամաբանական կողմը ուժեղ լինի, այնքան աւելի նւազ է դրդում զգացումները, որը կազմում է մեր բնաւորութիւնը:Այս յօդւածի շարունակութեան մէջ կանդրադառնանք 1992-ի ԱՄՆ-ի նախագահական ընտրապայքարի ընթացքում սփռւած Բիլ Քլինթոնի քարոզչական տեսահոլովակի բովանդակութեանը, որը քաղաքական հոգեբանների համոզմամբ՝ ԱՄՆ-ի քաղաքական պատմութեան ամենաազդեցիկ քարոզչական գովազդն է եղել: Այդ տեսահոլովակը կոչւում էր «Յոյս» (Hope), որի պատմիչը նոյնինքն Բիլ Քլինթոնն էր:Դա այսպէս էր սկսում.«Ես ծնւել եմ Արկանզաս նահանգի «Յոյս» (Hope) կոչւած փոքրիկ քաղաքում: (Այդ ընթացքում ցուցադրւում է փոքր քաղաքն ու դրա փոքր երկաթուղակայանը , որի ճակատում աչքի է ընկնում Hope անունը մի լուսանկար): Երբ ես ծնւեցի, արդէն երեք ամիս էր, որ հայրս վախճանւել էր: Երկյարկանի հին տունը, որը ես տատիկիս ու պապիկիս հետ այնտեղ էինք բնակւում, լաւ յիշում եմ:

Նրանք շատ քիչ եկամուտ ունէին: 1963 թւականին ինձ յաջողւեց մի նախագծի օգնութեամբ, որը յատուկ պատրաստւել էր երիտասարդների համար, մեկենլ Վաշինգտոն եւ այցելել նախագահ Ջան Ֆ. Քենեդիին (այդ հատւածում ցուցադրւում է Քենեդիի նախընտրական ելոյթներից մի կարճ պատկեր եւ անմիջապէս յետոյ ցուցադրւում է երիտասարդ Քլինթոնի պատկերը, նախագահ Ջան Ֆ. Քենեդիի հետ ձեռք սեղմելու պահին): Ինքս ինձ մտածում էի, թէ սա ինչ հրաշալի երկիր է, որը նման աղքատ երիտասարդին նախագահի հետ հանդիպելու հնարաւորութիւն է շնորհում (այդ ընթացքում շարունակում է ցուցադրւել Քենենդիի ու Քլինթոնի ձեռք սեղմելու պատկերը եւ կամաց-կամաց պատճառ է դառնում, որ դիտողի մտքում Քլինթոնը հաւասարւի Քենեդիի հետ): Այդ միջադէպից յետոյ որոշեցի մտնել կառավարական կենտրոնները եւ ծառայել այն ժողովրդին, որոնց սրտանց սիրում էի: Ոչ-լիաժամ աշխատանքներն ընդունելով՝ յաջողեցի մուտք գործել Իրաւաբանական համալսարան: Աւարտելուց յետոյ միակ խնդիրը, որ ինձ չէր հետաքրքրում, դրամն ու հարստութիւնն էր (ցուցադրւում են Արկանզաս նահանգի չքաւորների բնակարանները): Միակ ցանկութիւնս այն էր, որ տուն վերադառնում եւ ծառայեմ ժողովրդիս (ցուցադրւում է Քլինթոնի նահանգապետ ընտրման օրւայ երդման արարողութիւնից մի պատկեր): Մենք Արկանզասում խիստ աշխատեցինք թէ՛ ուսումնական, եւ թէ բժշկական ապահովագրութեան ոլորտներում (ցուցադրւում է Քլինթոնի պատկերը՝ աշակերտների հետ դասարանում նստած եւ յետոյ մի այլ պատկեր՝ այս անգամ մի տատիկի գրկում):Մենք բազմաթիւ աշխատանքներ ստեղծեցինք ու զարգացանք: Եւ ահա, ես համոզւած եմ, որ եթէ դառնամ ԱՄՆ-ի նախագահ, անկասկած կը բարելաւեմ Ամերիկայի ժողովրդի կենսամակարդակը եւ բոլորի կեանքում կը վերադարձնեմ յոյսն ու ամերիկեան երազանքը»: Վերջին հատւածում Քլինթոնն ասում է. «Ես հաւատում եմ Ամերիկային ու «Յոյս»-ին»:

Այս տեսահոլովակը, որ ներկայացւեց ԱՄՆ-ի ամենասրամիտ նախագահի միջոցով, այնպէս թափանցեց Ամերիկայի ժողովրդի սրտի մէջ, որ պարտութեան մատնեց արիստոկրատ ընտանիքից սերած Ջորջ Բուշ հօրը, եւ վերջին կէս դարի ընթացքում առաջին ու վերջին անգամը լինելով՝ Հանրապետական կուսակցութեանը զրկեց երկրորդ շրջանի նախագահութիւնից: Քլինթոնը «Յոյս» տեսահոլովակով յոյս ներշնչեց ժողովրդի սրտի մէջ եւ իր անցած կեանքը պատմելով՝ փորձեց ժողովրդին համոզել, որ հնարաւոր է յաղթել ամերիկեան արիստոկրատիային: Եթէ մի աղքատ ընտանիքի զաւակ յաջողում է դառնալ նահանգապետ եւ մօտիկ ապագայում ինչու չէ նաեւ՝ երկրի նախագահ, ուրեմն՝ այդ հնարաւորութիւնը տրւած է ամբողջ ժողովրդին:

Քլինթոնը իր աղքատութեան ու չքաւորութեան վրայ շեշտ դնելով՝ փորձեց միջին խաւին հասկացնել, որ նա պատկանում է իրենց: Նա անդադար կրկնում էր, թէ «Այնպէս, որ Արկանզասում մեծ ջանքերով ժողովրդին օգնեցի իրականացնել իրենց երազանքը, նախագահի պաշտօնում եւս Ամերիկայի ամբողջ ժողովրդին կօգնեմ՝ իր երազանքը իրականացնելու համար»: Նա «Յոյսի վերադարձ» կարգախօսը երկու նպատակով էր կրկնում նախ այն, որ Ջորջ Բուշ հօր ղեկավարած կառավարութեան օրօք ժողովուրդը կորցրել է իր յոյսը, եւ դա պիտի վերադարձնել, երկրորդն այն, որ «ես» (Քլինթոն) կարողութիւնն ունեմ վերադարձնելու այդ կորած յոյսը:Երիտասարդ Քլինթոնի ու նախագահ Ջան Ֆ. Քենեդիի ձեռք սեղմելու պատկերը կարելի է համարել Քլինթոնի քարոզչական տեսահոլովակի ամենակարեւոր եւ ազդեցիկ բաժինը: Քենեդին համարւում է Ամերիկայի հպարտութեան սիմւոլը եւ մարդկային այն տիպարը, որ անարդար ձեւով հանգչեց: Ուրեմն՝ ձեռք սեղմելու այդ պատկերը ժողովրդին վստահեցնում էր, որ Քլինթոնին քւէարկելը նշանակում է քւէարկել Քենեդիին:Քլինթոնի տեսահոլովակը ընթանում էր մէկ առանցքի շուրջ եւ դա «յոյս»-ն էր: «Յոյս» նշանակում է փոփոխութիւն եւ փոփոխութիւն, այսինքն՝ անցնել տիրող իրավիճակից:Մասսան շատ զգայուն է այդ կարգախօսի նկատմամբ եւ, բնականաբար, «յոյս»-ի արծարծումով՝ նրա մէջ առաջանում է «փոփոխութեան» զգացումը, եւ սա, իր հերթին, ժողովրդի մօտ առաջացնում է բարելաււած կենսամակարդակ ունենալու յոյսը: Նշելի է, որ այս օրերում ԱՄՆ-ում ընթացող նախագահական ընտրութիւնների նախընտրական փուլում «փոփոխութիւն» կարգախօսը հանդիսանում է Դեմոկրատ կուսակցութիւնից նախագահական պաշտօնի յաւակնորդ երկու մրցակիցների՝ Հիլարի Քլինթոնի ու Բարաք Օբամայի քարոզչութեան առանցքը:«Յոյսի» ու «փոփոխութեան» կարգախօսքերի ազդեցութեան մի այլ օրինակ կարելի է նշել Իրանի վերջին երկու նախագահների՝ Խաթամիի ու Ահմադինեժադի ընտրապայքարները: Թէ՛ Խաթամին, եւ թէ՛ Ահմադինեժադը, հակառակ իրենց մրցակիցներին, ժողովրդի մօտ տարածեցին փոփոխութեան յոյսը եւ, ի վերջոյ, քւէների մեծամասնութիւնը շահելով՝ գրաւեցին նախագահի պաշտօնը:«Յոյս»-ն ու «փոփոխութիւն»-ը այն կարեւոր ազդակներից են, որ եթէ հարիւր անգամ էլ օգտագործւեն, նորից դրական արդիւնք կը տան:Մասսան զարմանալիօրէն անտարբեր է «յոյս» եւ «փոփոխութիւն» քարոզող թեկնածուի ազնւութեան ու անկեղծութեան նկատմամբ եւ այնքանով, որ «յոյսի» ու «փոփոխութեան» հովը փայփայում ու շոյում է իր սիրտը, նա խելքը յանձնում է սրտին եւ ինքը դառնում է իր զգացումների գերին:

********************************

«Յոյս» տեսաժապաւենը կարողէք դիտել

այստեղ

եւ

այստեղ

Իրան- ԱՄՆ յարաբերութիւնների առեղծւածը

ԱՐԹԻՆ ԱՌԱՔԵԼԵԱՆ

Իրան - ԱՄՆ յարաբերութիւնները վերջին 30 տարիների ընթացքում բազմաթիւ վերիվայրումներ է ունեցել: Այս տարիների ընթացքում տւեալները ապացուցել են, որ ԱՄՆ-ն այնքան էլ անհաշտ դիրքեր չի ունեցել. օրինակի համար 1986-ին ԱՄՆ-ի Անվտանգութեան խորհրդի խորհրդական Ռաբըրտ Մաք Ֆառլէյնը մի մեծ կարկանդակով, Աւետարանով ու ԱՄՆ-ի օրւայ նախագահ Ռէյգանի ձեռագրով երկու երկրների սառած յարաբերութիւնները բարելաւելու նպատակով այցելեց Իրան: Այն օրւայ Իրանում երկու գլխաւոր հոսանքների՝ այաթ. Մոնթազերիի եւ Ռաֆսանջանի-Ահմադ Խոմէյնիի (Էմամ Խոմէյնիի զաւակը) միջեւ ուժային պայքար էր ընթանում. ճիշտ այդ ուժային պայքարի պատճառով էր, որ Մակ Ֆառլէյնի գաղտնի այցելութիւնը այաթ. Մոնթազերիի գրասենեակում աշխատող Մեհդի Հաշեմիի խմբի միջոցով բացայայտեց ու զէնքի վաճառական Մանուչեհր Ղորբանիֆարի ձեռամբ ձեւաւորւած բանակցութիւնը պարտութեան մատնեց:Այս բոլոր տարիների ընթացքում Մակ Ֆառլէյնի օրինակով բազմաթիւ բանակցութիւնների առիթներ էր ստեղծել, բայց բոլորը միեւնոյն ճակատագրի են արժանացել: ԱՄՆ-ի գլխաւոր խնդիրը Իրանի իշխանութեան հետ անկախ կողմնակի բազմաթիւ ազդակներից, Իրանի իսլամական գաղափարախօսութիւնն է, որը դէմ է «Արեւմտեան» կոչւած արժէքներին: Իրանի արմատական եւ աւանդապահ հոսանքներին մտահոգում է Իրան-ԱՄՆ դրական յարաբերութեան ճիշտ այդ գաղափարական ու մշակութային բաժինը: Նրանց մտահոգում է այն, թէ Իրան-ԱՄՆ յարաբերութեան բարելաւումով, երիտասադրութիւնը երես կը թեքի իրենցից մերւելով դէպի արեւմտեան մշակոյթն ու արժէքները: Հէնց այս մտահոգութիւնն է, որ պատճառ է դարձել բազմաթիւ բանակցութիւններ (գաղտնի թէ բացայայտ) պարտութեան մատնւեն:2000 թւականին վերը նշւած գլխաւոր դժւարութեանն աւելացաւ մի այլ դժւարութիւն եւս: Այդ թւում ԱՄՆ-ի իշխանութեան գլուխն անցան նոր պահպանողական գաղափարական ու արմատական հոսանքները: Նոր պահպանողականները, որոնք մեծամասնաբար հրեաներ են, առաջին անգամ ԱՄՆ-ի նախագահ Ռէյգանի ժամանակ քաղաքականութեան ասպարէզ եկան եւ մի քանի տարի անց, ի վերջոյ, իշխանութեան գլուխ անցան: Նրանք հետեւում էին գերմանացի փիլիսոփայ Լէօ Շտրաուսի (Leo Strauss) մտքերին, որոնք շատ նմանութիւններ ուներ 16-րդ դարի իտալացի փիլիսոփայ Նիկոլօ Մակիաւելիի մտքերին:

Նոր պահպանողականները պաշտօնապէս ծնունդ առան «Ամերիկեան նոր հարիւրամեակի նախագիծ» (PNAC-Project for new american century) կոչւած մտքի կենտրոնից (Think Tank): Այս կենտրոնը 2000-ին հրապարակեց մի զեկոյց, որը անւանւեց «Ամերիկայի պաշտպանութեան համակարգի վերակառուցում» եւ սկիզբ դրւեց ԱՄՆ-ի նոր պահպանողականների շարժմանը:Ուշագրաւ է, որ տւեալ զեկոյցի ստորագրողները 2000-ից յետոյ, երբ գործի գլուխ անցաւ Ջորջ Բուշ կրտսերը, զբաղեցրին ԱՄՆ-ի կառավարութեան ազդեցիկ պաշտօնները:

Մատնանշելի է, որ PNAC-ի հրապարակած «Ամերիկայի պաշտպանութեան համակարգի վերակառուցում» զեկոյցում պահանջւում էր մի նոր Փեռլ Հարբըր, որից յետոյ ԱՄՆ-ն հնարաւորութիւն կունենար պաշտպանւելու պատրւակով տարբեր ռազմական յարձակումներ իրագործել եւ աշխարհում տիրական դարձնել ԱՄՆ-ի ռազմական հեգեմոնիան: Այս նախագիծը առաջին անգամ բացայայտեց սկանդինաւական «Սանդէյ հերալդ» օրաթերթը:

Այդ զեկոյցի հրապարակումից մէկ տարի անց աշխարհը ականատես եղաւ սեպտ. 11-ի տխրահռչակ դէպքին: Պիտի նշել, որ սեպտ. 11-ը, Փեռլ Հարբըրից յետոյ երկրորդ յարձակումն է, որ պատահել է ԱՄՆ-ի սահմաններից ներս:Այսօրւայ ԱՄՆ-ի արտաքին քաղաքականութիւնը ճշտող հոսանքը երեք հարցում բախման մէջ է Իրանի հետ:
Ա. ԱՄՆ-ի առաջին հարցը էներգիան է: Այս հոսանքը համոզւած է, որ ԱՄՆ-ն իր ռազմական ուժի միջոցով պիտի տիրանայ եւ վերահսկի տարածաշրջանի նաւթահորերին: Նրանց կարծիքով՝ ԱՄՆ-ի այս ռազմավարութեան իրագործման գլխաւոր սպառնալիքը Իրանն է: Իրանը ոչ միայն խոչընդոտում է ԱՄՆ-ի այս ռազմավարութեան իրագործմանը, այլեւ տարբեր իսլամական շարժումներին հովանաւորելով՝ վտանգում է Միջին Արեւելքի ԱՄՆ-ի դրածոյ իշխանութիւններին: Նաեւ Իրանը իր աշխարհագրական դիրքերի պատճառով՝ կարող է վտանգել Հորմոզ նեղուցի ճամբան:

Բ. Երկրորդ հարցը Իսրայէլն է: ԱՄՆ-ն ու Իսրայէլը աւելի մտահոգ են Իրանի հովանաւորութիւնը վայելող հակաիսրայէլական շարժումներից՝ քան Իրանից:Իսրայէլը հզօր բանակ ունենալով հանդերձ՝ պարտութիւն կրեց Լիբանանի 33 օրւայ պայքարում եւ դա ապացուցում է, որ հակաիսրայէլական աշխարհազօրայինները պայքարելու բարձր ունակութիւն ունեն՝ անգամ Իսրայէլի բանակի դէմ: Իրանը հակաիսրայէլական խմբակցութիւնների հովանաւորելով՝ ոչ միայն խանգարում է Իսրայէլի ծայրայեղ ղեկավարներին, այլ խոչընդոտում է Իսրայէլ-Պաղեստին եւ մի խօսքով՝ Իսրայէլ-Արաբական աշխարհ խաղաղութեան գործընթացը:

Գ. Երրորդ հարցը Իրաքն է: ԱՄՆ-ը, որը Իրաքի նաւթահորերին վերահսկելու, Իսրայէլի անվտանգութիւնն ապահովելու եւ իր հեգեմոնիան տիրական դարձնելու նպատակով՝ ներխուժել էր Իրաք, այսօր մեծ խոչընդոտի առջեւ է կանգնած եւ այն երկրի անկայունութիւնն ու իր մարդկային եւ նիւթական հսկայածաւալ կորուստն է: Այս իրավիճակը խիստ վնասել է ԱՄՆ-ի վարկին՝ թէ՛ ներքին, եւ թէ՛ արտաքին ճակատում: Բայց, նաեւ Իրաքից հեռանալն էլ նշանակում է Միջին Արեւելքի տարածաշրջանը իր էներգիայի հսկայ աղբիւրներով յանձնել Իրանին:

Այս իրավիճակը խիստ խանգարում էր ԱՄՆ-ին եւ կամաց-կամաց բարձրացնում Իրանի վրայ յարձակման հաւանականութիւնը: Այդ ընթացքում մի շարք դէպքեր պատճառ դարձան, որ ԱՄՆ-ն հրաժարւի յարձակումից: Նախ պայթեց Իսրայէլ-«Հեզբօլլահ» 33-օրեայ պայքարը, որի աւարտին Իսրայէլը պարտութիւն կրեց: Յետոյ սկսեց նոր պահպանողական դէմքերի ուժից հեռացումը: Օրւայ պաշտպանութեան նախարար Ռամսֆելդին փոխարինեց Ռաբըրտ Գէյթզը, որը պաշտպանում է Իրանի հետ դիւանագիտական միջոցով հարցերը լուծելու տարբերակը: Շարունակութեան մէջ հեռացան նաեւ՝ Փօլ Վոլֆովիցը, Ռիչարդ Փեռլը, Դագլաս Ֆիսը, Սկուտըր Լիբին եւ միայնակ թողեցին Դիկ Չէյնիին:

Այս ընթացքում նաեւ երեւան եկան Իրանի բալեստիկ հրթիռները, որոնք փոխեցին տարածաշրջանի ռազմական հաշւարկները:Եւ, ի վերջոյ, ԱՄՆ-ի տեղեկատւական կենտրոնների զեկոյցը, որ ապացուցում էր, որ Իրանը 2003 թ.-ից կասեցրել է ատոմական ռումբ ձեռք բերելու նախագիծը, վերջին հարւածը հասցրեց Իրանի դէմ ռազմական յարձակում իրագործելու նախագծին:ԱՄՆ-ն վերջին տասնամեակում Իրանի վարչակարգը տապալելու նպատակով՝ տարբեր միջոցների է դիմել՝ արտերկրի ընդդիմութիւն, ցեղային ապստամբութիւն, տնտեսական շրջափակում, ՄԱԿ-ի Անվտանգութեան խորհրդի բանաձեւ եւ, ի վերջոյ, յարձակման սպառնալիք: Այս վերջինն էլ ԱՄՆ-ի տեղեկատւական կենտրոնների զեկոյցով անկարող դարձաւ: Այս բոլորից յետոյ հիմա ԱՄՆ-ի համար մնում է մէկ տարբերակ եւ այն Իրանի էներգիայի արտածման ոլորտում միջազգային ներդրումների սառեցումն է:Իրանը իր նաւթարդիւնաբերական սարքերը նորոգելու համար՝ խիստ կարիք ունի միջազգային դրամական հսկայական ներդրումների: Ըստ Իրանի պետական այրերի յայտարարութեան՝ եթէ միջազգային դրամական ներդրումները չիրականանան, տասը տարի յետոյ Իրանը նաւթի արտահանման կարողութիւն չի ունենայ: ԱՄՆ-ն Իրանի նկատմամբ իր սպառնալիքները շարունակելով՝ անկայուն է դարձնում Իրանի ներքին շուկան եւ այդ միջոցով Իրանում միջազգային դրամական ներդրումները զրոյի մակարդակի է հասցնում:Ինչպէս որ այս վերջին տասնամեակն է մեզ ապացուցել, ամէն մի արգելքի համար մի ելք է գտնւում, եւ այս վերջին արգելքի համար էլ մեծ հաւանականութեամբ մի ելք կը գտնւի: Մի խօսքով՝ Իրան-ԱՄՆ երկկողմ յարաբերութիւնների առեղծւածը այս կերպ լուծել հնարաւոր չէ. լուծման գլխաւոր տարբերակը՝ դա իրատեսական տարբերակն է:Այդ իսկ պատճառով՝ խիստ կարեւորութիւն են ստացել՝ ԱՄՆ-ի նախագահական ընտրութիւնների նախընտրական ելոյթները եւ Իրանի առաջիկայ խորհրդարանական ընտրութիւնները:

Ո՞ւր է հայոց ՁԱԽ-ը` ճշմարիտ այլընտրանքը

Մեծ հետաքրքրութեամբ ընթերցեցի Արմինէ Առաքելեանի գրած խմբագրականը Հայաստանում տպագրւող ՏԵՍԱԿԵՏ պարբերականում: Այդ իսկ պատճառով յօդւածը ամբողջութեամբ ներկայացնում եմ այս տեղ առ ի ընթերցում բոլոր նրաց համար , ովքեր առիթը չեն ունեցել ընթերցել դա:

Յօդւածի ներկայացումը այստեղ չի նշանակում, որ ես լիովին ընդունում եմ յօդւածագրի տեսակետները: Յօդւածի ընդհանուր տրամաբանութիւնը ընդունելի է. Հայաստանում արդարութեան պակաս կայ , նաեւ գոյութիւն չունի իրական Ձախ կուսակցութիւն, որը ըստ յօդւածագրի եւ նաեւ իմ համոզմամբ ճշմարիտ այլընտրանքն է համարւում բայց թէ այդ անարդարութեան իրական արմատները ո՞ւր են գտնւում եւ ո՞վքեր կարող են դա անհետացնել ոչ մի խօսք չկայ:
Գիտական, ժողովրդավարական եւ յեղափոխական Ընկերվարութիւնը համոզւած է, որ անարդարութեան արմատները գտնւում են արտադրամիջոցների մասնաւոր սեփականատիրութեան մեջ, որը նաեւ հովանաւորւում է կառավարութիւնների կողմից եւ այդ անարդարութեան անհետացումը կապւած է միայն աշխատաւոր դասակարգի ու նրա միջոցով ստեղծւած իրական Ձախ՝ Ընկերվարական կուսակցութեան գիտակից գործին: Այս տեսակետները բացակայում էր յօդւածում:

Բոլոր այն Ձախ շարժումների ճակատագիրը, որոնք հիմնւում են միայն մարդասիրական լոզունքների վրայ եւ հրաժարւում են բացայայտել բուն անարդարութեան արմատները եւ դրանց ոչնչացման միջոցները, պարտութիւն է: Հնարաւոր չէ որեւէ երկրում կառավարութեան եւ նախագահին փոխելով արդարութիւն կայացնել: Անարդարութեան եւ կեղեքման արմատները այլ տեղ են եւ նախագահներն ու կառավարութիւններն շատ էլ դերակատար չեն եւ չեն էլ կարող լինել, որովհետեւ այդ կառոյցներն ու պաշտօնները ստեղծւել են նոյն այդ անարդարութեան արմատների՝ մասնաւոր սեփականատիրութիւնը եւ հասարակական գործի կեղեքումը ապահովելու եւ պաշտպանելու համար:
Իմ համար անձնապես այս յօդւածը կարեւորութիւն ստացաւ այն պատճառով, որ յօդւածագիրը շարքային Դաշնակցական է եւ սա ապացուցում է, որ Դաշնակցական շարքերում կրկին սկսւում է գաղափարների շուրջ մտածելու գործընթացքը եւ այն էլ այն գաղափարների շուրջ, որը տասնամեակներ շարունակ մոռացութեան է մատնւել:
Յոյսով եմ, որ Արմինէն վերջինը չլինի:

Յօդւածի ամբողջութիւնը ընթերցելու համար սեղմեք ներքեւում նշւած «Download» յղումը:

----------------------------------------------------------

Ո՞ւր է հայոց ՁԱԽ-ը` ճշմարիտ այլընտրանքը

Մարդու իրավունքների եւ ժողովրդավարության ինստիտուտ՝ ՄԻԺԻ
Երեւան, 10 դեկտեմբերի, 2007թ.

PDF file --> Download here

Ո՞ւր է ՁԱԽ-ը Հայաստանում եւ հայ ժողովրդի ներկայում։Ոմանց այս հարցը զարմացնո՞ւմ է, ոմանց հեգնանքին արժանանո՞ւմ կամ անիմաստ հնչո՞ւմ։ Հենց այստեղ է մեր իրական ցավը՝ մեր քաղաքական ու քաղաքացիական տգիտության մեջ։ Մեր ժողովուրդը քաղաքական ու քաղաքացիական տգիտությամբ է տառապում եւ վերածվում է ԱՄԲՈԽ-ի` զուտ սպառողական ու նյութածին հզոր ցանկություններով, ճորտամիտ ու ճորտացող միանմանության (հեգեմոնության) հակող մարդկանց մի խմբավորման։

ԱՄԲՈԽ, որը տնօրինվում է եւ բթացվում, այլ ոչ թե` ղեկավարվում, կառավարվում, կրթվում ու առաջնորդվում, պատեհապաշտ ու նյութապաշտ վարչարարներով/իշխանավորներով, ու միջակությամբ տառապող պաշտոնական մտավորականությամբ ու արվեստի գործիչներով։Այո՛, մենք ժամանակին, եւ ժամանակ առ ժամանակ եղել ենք հզոր ժողովուրդ, սակայն այսօր այդպիսին ՉԵ՛ՆՔ։

Սա պետք է ընդունե՛նք, ինչքան էլ մեզ վիրավորած ու բարդույթավորված զգանք, քննադատական առողջ մտքով ու գիտակցությամբ պետք է ընկալե՛նք եւ դառն իրականության հետ հաշվի նստենք, պատճառները գիտակցելով փորձե՛նք վերլուծել` իբրեւ ճշմարտասեր, արդարատենչ, մարդասեր, զարգացող հայ ժողովուրդ, առաջնորդվելով հոգեւորով ու ոգեղենով, վերածնվող մշակույթով, իր ներկան ու ապագան գիտակցորեն տնօրինող ու ստեղծագործող մի գործոն՝ մի ժողովուրդ, եւ ոչ փողին, նյութականին ու սեփականատիրության ուժին տուրք տվող, քստմնող, ճորտամիտ ԱՄԲՈԽ. ազատագրված ու լիարժեք անհատականության (անհատ, ազգ) դեմ գնացող ամբոխ, որն ապրում ու վերարտադրում է մի նոր հասարակական կարգում, ուր ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ ոչ թե վեհացնող ու ազատագրող է, այլեւ ստանդարտիզացված արտադրության մի շարան-սերիա, որը հաջողում է միատեսակացնել մտածելակերպերն ու ապրելակերպերը։ Մի նոր հասարակարգ, որտեղ վարչարար-իշխանավորները ընդունակ են հեշտությամբ տնօրինել ու վերարտադրել բնազդային, ճնշող ու նյութապաշտ հակա-մշակույթը եւ անարդար հասարակարգը` օգտագործելով իրենց ամբոխաճաշակ միջակությունը բեմադրող եւ ժողովրդին (ու մանավանդ երեխաներին) բթացնող գրպանային արվեստի գործիչներին ու մտավորականներին։

Քանզի այս հակա-մշակույթում ու հասարակարգում անհատը իրեն գործիքի է վերածում, իրեն հնազանդեցնում է թե՛ սեփական երկրում եւ թե՛ համաշխարհայնորեն օրինականացված/լեգիտիմացված տիրապետող մի նոր հասարակարգի հակարժեքներին ու կանոններին. այն է՝ նոր-ազատական աշխարհահայացքով աճող կապիտալիզմին։ Անհավասար, անարդար, ատոմիզացնող, մրցակցային, կարճատես, պետության կանոնավորող դերը քայքայող, հանրային ծառայությունները մասնավորեցնող եւ անվերահսկելի դարձնող, պետությունը եւ հասարակությունը թուլացնող, մեծամասնությանը աղքատացնող եւ միայն տիրապետող փոքրամասնության նյութական բարօրությանը ծառայող, քննադատական միտքը եւ կրթությունը քայքայող եւ զուտ տեխնոկրատական ընտրանի պատրաստող մի հասարակարգ։ Արդեն իսկ 25-30 տարիներ ի վեր այս հասարակարգն առավել արմատավորվում է «զարգացած» երկրներում` Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների (ԱՄՆ) առաջնորդությամբ եւ Եվրոպայի հետեւորդությամբ, իսկ սանձարձակ ու վայրագորեն արագ աճող ու հոշոտող կերպով ընդարձակվում է զարգացող երկրներում, դրանց շարքում նաեւ մեր հայրենիքում՝ Հայաստանում, անկախությունից սկսած` 16 տարի ի վեր։

* * *

Ողբամ հայ ժողովուրդ քո խոր վերքը.

Ճշմարիտ մի ասացվածքի համաձայն՝ «իմաստունը սովորում է ուրիշների սխալներից» իսկ «հիմարը կրկնում է ուրիշների սխալները»։

Մենք 16 տարի շարունակ, իբրեւ ժողովուրդ եւ պետություն, որդեգրում ենք երկրորդի կարգավիճակն ու վարքագիծը։

Եվ այս էլ այն ժամանակ, երբ դարեր անց մեզ վերջապես պատմական ու ճակատագրական հնարավորություն է ընդձեռվել ինքնուրույն կերտել մեր ինքնիշխան/սուվերեն պետությունը, լինել մեր մարդկային ու ազգային, անհատական ու հավաքական ինքնուրույն զարգացման ու բարօրության ստեղծագործողը։Եվ ահա, այս պատմական ու ճակատագրական ժամանակահատվածում, մենք տգիտությամբ կրկնում ու վերարտադրում ենք ուրիշների, բայց նաեւ մեր նախկին սխալները։

Եթե Եվրոպան 200 տարուց ավելի է, որ սկսել է արդի մարդասիրական մտքի ու մշակույթի, կապիտալիզմի ու արդյունաբերության, ժողովրդավարացման հոլովույթը, եւ հիմա, 21-րդ դարում իր առաջադեմ մտավորականությունը գնահատում է, որ իրենք հետքայլի/ռեգրեսիայի ժամանակաշրջան են ապրում, որ կա վերադարձի հակում/տենդենց դեպի 19-րդ դարի սկիզբ՝ «թագավոր-իշխան-նախագահ», «նոր-ճորտատիրություն», «նոր-կիսաֆաշիզմ»` շնորհիվ նոր-ազատական կապիտալիստական հասարակարգի, ապա ի՞նչ ենք կարող ասել մեր մասին, որտե՞ղ ենք, մեր պետության ո՞ր ժամանակահատվածն ենք ապրում կամ վերապրում մենք՝ հայ ժողովուրս եւ հայ պետականությունը։Չէ՞ որ մենք, իբրեւ ազատ ժողովուրդ եւ ինքնիշխան պետություն, չենք ապրել կապիտալիզմի, ազգ-պետության, արդի մարդասիրության մշակույթի վերածննդի սկզբնավորման ու զարգացման հոլովույթը եւ մեր ազգային, մշակութային ու պետականության պատմության մեջ ունենք մի հսկայական ճեղքվածք՝ դարեր կտրված արդի մարդկային մշակութային վերածննդից, հոլովույթներից ու զարգացումներից` իբրեւ՝ ազգ, ժողովուրդ եւ պետություն… Ֆրանսիան, Գերմանիան, Ռուսաստանը եւ ուրիշները կարող են գուցե ներկայումս իրենց թույլ տալ` վերարտադրել իրենց պատմության մութ ու լույս կողմերը` 19-րդ դարի սկզբից ի վեր, քանի որ ունեն դարեր շարունակ չընդհատված ինքնիշխան ու ինքնուրույն պետություն, 60 միլիոն եւ ավելի ժողովուրդ, ստեղծագործ ու հարուստ մշակույթ՝ քաղաքական, քաղաքացիական, տնտեսական, սոցիալական, ...հասարակական շարժումների հարուստ ժառանգություն ու կապիտալ։

Այդ բոլորի շնորհիվ էլ այսօր նրանք փորձում են խորհել, հարցականի ենթարկել, որոնել ու մշակել այլընտրանքներ` նոր-ազատական կապիտալիզմին: Նրանք փորձում են դիմակայել հասարակական ինքնակազմակերպմամբ եւ շարժումներով` հանուն իրենց մարդկային ու ազգային իրավունքների պաշտպանության, հանուն իրենց անհատական, հասարակական եւ պետական հարստության, կապիտալի ու նվաճումների պաշտպանության, ըմբոստանալով ու պայքարելով զանգվածային աղքատացման, մշակույթի աղավղման, աշխատանքի կորստի, չտեսնված գնաճի եւ միաժամանակ գնողության ուժի կորստի դեմ։

Վերջերս էր, որ ականատես եղանք նոյեմբերյան հսկայածավալ հասարակական շարժումների ու գործադուլների Եվրոպայի երկու հզոր երկրներում՝ Ֆրանսիայում եւ Գերմանիայում։ Վերջինում` երկաթգծի վարորդների շարժման գլխավորությամբ, որոնք պահանջում էին աշխատավարձի 31% բարձրացում։

Եվրոպայում, որտեղ սղաճը /ինֆլացիան իր ռեկորդային տոկոսին է հասել՝ տարեկան 3% (մի բան, որ 2001-ից չէր տեսնված) ... Իտալիայում տեղ գտած ռեկորդը, ուր հինգ տարիների ընթացքում մարդկանց գնողունակությունն ընկել է 1900 եվրոյով, եւ աշխատավարձերի անկումը պատճառ է դարձել նոր աղքատների ի հայտ գալուն։

Կամ Իսպանիայում ու Բելգիայում, որտեղ հիմնական սննդի անտեսված ու ահռելի գնաճ է արձանագրվել, եւ մարդկանց գնողունակության հսկայական նվազումը դժվարացնում է դրա մատչելիությունը աղքատացող մեծամասնության համար` Իսպանիայում հավկիթի գինը մեկ տարում աճել է 11%-ով, կարտոֆիլինը՝ 7%-ով, հացի ու կաթի գները` 18%-ով, Բելգիայում կարտոֆիլը թանկացել է 76%-ով, բժշկական ծառայությունները՝ 24%-ով։

Եվրոպայում, հասարակական շարժումների կապիտալին ու ներուժին գումարվում է աջ ազատական եւ ձախ մտավորականության՝ ինքնաքննադատական ու վերլուծական միտքը, դիալոգը/երկխոսությունն ու ստեղծագործական գործունեությունը։

Նրանք հարցականի են ենթարկում այս համակարգը՝ ֆինանսականացված, համաշխարհայնացված ու նոր-ազատականացված շուկայական կապիտալիզմը, եւ այդ անում են բազմակողմանի՝ քաղաքական, տնտեսական, սոցիալական ու մշակութային դիտանկյուններից։

Եվրոպայի աջ ազատականները, որոնք վերարծարծում են Կարլ Մարքսի եւ իր հետեւորդների մտքերը, վերլուծություններն ու ստեղծագործությունները, որքան էլ զարմանալի թվա` այդ համարում են անդարձելի անհրաժեշտություն՝ հասկանալու համար ներկա հասարակարգի թերությունները, վնասները, եւ այլընտրանքներ մշակելու փորձ են կատարում։ Այո, ինչքան էլ տարօրինակ է թվում, այսօր Եվրոպայում աջ ազատական ճակատում ենք գտնում՝ Մարքսի ամենակարկառուն պաշտպաններին։

Շարունակութիւնը ընթերցել այս տեղ --> Download here